Publiczność w przestrzeni tańca teatralnego

maj 23rd, 2010 Agata Dabek

Monografia zbiorowa Publiczność (z)wymyślana. Relacje widz-scena we współczesnej praktyce dramatopisarskiej i inscenizacyjnej (Księgarnia Akademicka 2009) traktuje o najnowszych formach kontaktu sceny z widownią, których rozwój nastąpił wraz z pojawieniem się w krajobrazie teatralnym zjawisk spoza paradygmatu tekstu dramatycznego (Teatr postdramatyczny, Hans-Thies Lehmann). Książka składa się z czterech części tematycznych. Część pierwsza Publiczność – aktualne spojrzenie odsłania kulisy funkcjonowania teatru w przestrzeni społecznej (Christopher Balme) oraz ukazuje skutki procesu teatralizacji naszej codzienności (Susan Bennett). Część druga Widz konstruowany prezentuje strategie projektowania dzieła teatralnego zarówno na poziomie przedstawienia (Dorota Kawęcka, Katarzyna Bester, Marcin Kościelniak), jak i tekstu dla sceny (Monika Wąsik). Część trzecia monografii Widz patrzący – widz cielesny traktuje o aspektach wizualnych (Dorota Semenowicz) i cielesnych (Małgorzata Jabłońska, Anna Królica) współczesnych spektakli postdramatycznych, z kolei część czwarta Widz zaangażowany zawiera opisy twórczych strategii pobudzania (Katarzyna Tokarska-Stangret) i manipulowania świadomości/ą widza (Witold Mrozek, Agata Dąbek).

Analizie relacji między sceną i widownią w przestrzeni tańca teatralnego zostały poświęcone trzy spośród dwunastu artykułów zamieszczonych w monografii. Pierwszy z nich pt. Konstrukcja i dekonstrukcja widza w teatrze interkulturowym autorstwa Katarzyny Bester ukazuje poglądowo ewolucję modelu komunikacji między nadawcą i odbiorcą w teatrze interkulturowym. Sporo miejsca autorka poświęca wywodzącej się z Japonii sztuce butō, bowiem – jak twierdzi – to właśnie ona, z całą mocą uzmysławia konieczność określenia nowego paradygmatu odbioru w tym teatrze. „W butō – pisze Bester – odbiorca nie może opierać swojej percepcji ani na wzroku, ani na rozumie, ani nawet na odczuwaniu czysto biologicznym. Sztuka ta (…) de facto angażuje wszystkie poziomy świadomości człowieka. Butō wymaga od widza zgody na teraźniejszość, która wyraża się w czystej koncentracji na symptomie cielesnym i bezrefleksyjnym odbiorze tego, co <>” (s. 83).

Tekst zatytułowany Ciała ikon. O recepcji dialektycznego związku cielesności i wizualności w spektaklach Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” pióra Małgorzaty Jabłońskiej traktuje o kondycji aktorskiej, wiążącej biologiczną materialność z warstwą wizualną spektaklu, a także o znaczeniu tego związku dla recepcji samych spektakli „Gardzienic”. Autorka, posiłkując się teorią Hansa Beltinga, podkreśla we wstępie szczególną rolę obrazów, zaczerpniętych z powszechnych zasobów kultury, które w spektaklach „Gardzieniczan” stają się źródłem formy, nakładającej na działania aktorów zalecane przez Jerzego Grotowskiego „wędzidło sztuczności”. „Gardzieniczanie – pisze Jabłońska – wypracowują ramy tej formy w efekcie przepuszczania osobistych doświadczeń i działań przez specyficzny filtr estetyczny. Filtr ów charakteryzuje się w tym wypadku (…) przede wszystkim – dopasowaniem układu ciała do wyznaczonego przez ikonografię wizualnego wzorca” (s. 159). W dalszej części artykułu Jabłońska pokazuje, na ile odwoływanie się „Gardzienic” do wspomnianych wyżej doświadczeń wspólnoty kulturowej zapośredniczonych przez obrazy, pociąga za sobą znaczące zmiany w procesie komunikacji teatru z widownią.

Widz w poszukiwaniu ciała niewiarygodnego autorstwa Anny Królicy, to trzeci zamieszczony w monografii tekst, poświęcony relacji między widzem i sceną w przestrzeni tańca teatralnego. Autorka wychodzi w swej analizie przemian kontaktu między sceną i widownią od modelu publiczności baletowej afirmującej „ciało niewiarygodne” (termin Eugenio Barby) aby następnie na przykładzie współczesnych spektakli typu Tanztheater pokazać jego daleko idącą transformację. Rozpad modelu publiczności afirmującej „ciało niewiarygodne” autorka pojmuje jako następstwo porzucenia przez współczesnych artystów dążenia do estetyzacji ciała tancerza na rzecz ujawnienia jego zmęczenia i słabości (spektakle taneczne Piny Bausch), eksponowania fizjologicznej niemalże „codziennej” cielesności tancerza oraz „niechlubnych” aspektów ludzkiego ciała jak choćby jego deformacji i kalectwa (DV 8 Physical Theatre) a także cierpienia i bólu (spektakle Meg Stuart). Królica pisze, że „nowa estetyka przedstawień tanecznych wytwarza dysonans poznawczy. Jeśli widzowie pamiętają o tym, czym jest spektakl taneczny i czego można od niego oczekiwać, odwołując się do swoich doświadczeń baletowych, konfrontacja z współczesnymi formami musi doprowadzić do rozczarowania. Intencje artystów i oczekiwania widzów znajdują się bowiem na antypodach. Tak powstałe nieporozumienie rodzi w widzach najpierw uczucie rozpaczy, a później pragnienie odnalezienia ciała niewiarygodnego i tym samym – powrotu do znanej konsekwencji oglądania przedstawień i uczestniczenia w kulturze” (s. 184).

Królica, Jabłońska i Bester podejmują w Publiczności (z)wymyślanej… trudną lecz – w moim mniemaniu – w pełni udaną próbę charakterystyki złożonych relacji między sceną i widownią w przestrzeni współczesnego tańca teatralnego. Ich teksty, zważywszy na znikomą dotąd w Polsce ilość naukowych opracowań poświęconych tej tematyce, zasługują na szczególną uwagę.

Artykuł z działu: _inne informacje, Newsy